ژان شاردن ( مترجم : اقبال يغمايى )
1341
سفرنامه شاردن ( فارسى )
درآمد موقوفات حضرت امام رضا كه يكى از دوازده امامان جانشينان پيغمبر است و در مشهد مدفون است بداند گرچه صورتى كه متصديان به وى ارائه كردند نادرست بود ، و بيش از دو سوم درآمدهاى واقعى را نشان نمىدادند . با وجود اين درآمد آستانه چندان زياد بود كه شاه پنج هزار تومان معادل دويست و بيست و پنج هزار ليور از آن كاست ، و با نگرش به كسر و حذف اين مبلغ مىتوان اصل درآمد موقوفات آستانه را دريافت . موقوفات در ايران جنبه تقدس دارد ، و اگر كسى حتى يك روز پيش از اين كه شاه داراييش را مصادره كند خانه يا ديگر مستغلاتش را وقف كرده باشد شاه نمىتواند آنها را تصرف و تملك كند . موقوفات معمولا مشتمل بر زمين ، خانه ، مستغلات عمومى مانند دكان ، كاروانسرا حمام و امثال اينها مىباشد ، و كليّهء مخارج مساجد و امور خيريه از درآمدهاى اين موقوفات تأمين مىگردد . اين نكته را نيز يادآور شوم كه ايرانيان گر چه توجه و وسواس بسيار دارند كه بر دارايى خود از راه حلال بيفزايند ، اما در عمل غالبا از طريق صواب منحرف مىشوند . از اين رو به جبران لغزشها و خطاها قسمتى از آنچه را از راه ناراستى و نادرستى به دست آوردهاند وقف مساجد و امور خيريّه مىكنند . شاه عباس بزرگ نيز بر همين نيّت آنچه داشت اعم از كاخها ، ديگر بناها ، حتى اسبان خود را وقف كرد ، و براى اينكه استفاده كردن آنها بر وى حلال و مشروع باشد به ازاى هر يك آنها سالانه مبلغى مىپرداخت . بعد از درگذشت شاه عباس كبير اصطبل سلطنتى وقف و نذر دوازدهمين و آخرين امامان شد . او پادشاه حقيقى جهانيان است ، و سلاطين ايران تا زمان ظهورش به نيابت وى پادشاهى مىكنند ، و آنچه شاه به نام درآمد وقفياتش مىپردازد صرف و خرج مسجد بزرگ مىشود . چنانكه ياد كردم همه كاخها و باغهاى پادشاه واقع در خيابان سلطنتى اصفهان وقف و نذر چهارده معصوم مىباشد و چهارده معصوم حضرت رسول ، دخترش فاطمه ، دامادش على ، و جانشينانش تا امام مهدى مىباشند . ديوانى كه درآمدهاى حاصل از موقوفات را جمعآورى و حسابرسى مىكند دفتر موقوفات نام دارد كه از كلمهء وقف به معنى هديه و بخششى كه به اماكن مقدس و امور خيريه مىشود گرفته شده است ؛ و نيز چنان كه ياد كردهام جملهء امور موقوفات زير نظر صدر اداره مىشود . به سخن ديگر رئيس موقوفات هم اوست ، و بازرس